De valkuil van positief denken

24 augustus, 2021

 Hans van Zanten | Leestijd: minuten

Positief denken

 

Ben jij zo'n positivo? Lees dan vooral verder.  

Wat we niet willen  zien of niet willen voelen, in onszelf of in de wereld, daar willen we ook niet mee bezig zijn. Niemand houdt van pijn of ellende, of zegt althans daar niet van te houden. We willen positief leven, geluk, eeuwig geluk. De valkuil van positief denken ligt dan op de loer. Maar drama hoort er jammer genoeg bij, het is deel van de menselijke conditie.

Als emotionele reacties van anderen raken aan onze eigen pijn, raken we van de wijs. Dat geeft extra pijn en verwarring. Wat moeten we met die relschoppers? Wat moeten we met coronamaatregelen? Wat moeten we met ISIS-kinderen? Om niet meegesleurd te worden hebben we mededogen nodig. Mededogen is pijn en verwarring onder ogen zien met gezond verstand en vaardig handelen.

Mededogen is niet weg kijken van de ellende, niet chillen op je yogamat, ook niet je huis overwoekeren met kristallen of wierook branden terwijl de wereld in brand staat. Zoiets is een spirituele bypass en het is gevaarlijk. Denk niet dat je door alleen maar positief te zijn dingen kunt veranderen. Dat is zoiets als je badkamer geblinddoekt schoonmaken en onderwijl jezelf ervan overtuigen dat die eigenlijk helemaal niet vuil is.

De valkuil van positief denken

Aandacht maakt alles mooier, roept Ikea. Veel spirituele mensen, teveel, omhelzen het idee dat positieve aandacht laat groeien. Voor een deel is dit waar. Maar woede die we ontkennen of verdriet dat we negeren wordt echt niet minder door positief zijn. Soms zie ik een opmerking van ''Lichtwerkers'' dat zoveel zegt als ''Dit is een jaar van hoge trilling''. Sorry hoor, stop je kop maar in het zand, laat de politieke onrust maar voor wat het is, kijk niet naar het nieuws over natuurrampen en over alles wat jouw zogenaamde vrede kan verstoren. Zoef maar weg in je hoge trilling.

Als we mededogen en altruïsme willen ontwikkelen, zullen we ons ook bewust moeten zijn van pijn, angst, onzekerheid en onveiligheid in deze wereld, We moeten dan geen spirituele bypass gebruiken om onszelf te ontzien, om onszelf te verdoven en om onze verantwoordelijkheid te ontlopen voor  de samenleving en de planeet.

Hoeveel schade doet seksueel misbruik

Waar ik zelf nog steeds moeite mee heb is het sexuele misbruik dat veel spirituele organisaties is binnen geslopen. Ik was geschokt toen in 1995 mijn eerste Tibetaanse leraar, Sogyal Lakar Rinpoche, door ex-studenten beschuldigd werd van seksueel misbruik en gewelddadig gedrag. Ik wilde het eerst niet geloven, probeerde het te begrijpen en te vergoelijken. Maar allengs ging ik overstag. In 2017 moest Sogyal wel terugtreden als leider van de Rigpa sangha toen de Dalai Lama definitief zijn handen van hem aftrok.

Wie weet hoeveel schade dat heeft toegebracht aan vooral alle vrouwen die heilig in hem geloofden. De man had meer dan 30 centra over de hele wereld weten op te richten. Nog steeds zijn er studenten en ex-studenten die worstelen om betekenis te geven aan wat er gebeurd is, het een plek in hun leven te geven, die zich schamen, verraden voelen, vernederd en beschadigd.

Nog pijnlijker voor  het westerse boeddhisme is dat hij niet de enige was. In 2018, een jaar na Sogyal, moest Sakyong Mipham vanwege seksueel en psychologisch misbruik aftreden als leider van de Shambala organisatie in de V.S. Hij is de zoon van Chogyam Trungpa, grondlegger van de Shambala organisatie en oprichter van de Naropa universiteit in Boulder, V.S. Chogyam stond bekend om zijn alcoholverslaving en brute gedrag.

Ik word er nog boos om

Iedereen die het boeddhisme een goed hart toedraagt ging en gaat nog steeds op zoek naar begrijpen. Ken Wilber weet deze ontsporingen aan het culturele verschil tussen Tibet en het Westen. Jonge Tibetanen, opgevoed in mannenkloosters in een toen nog van de wereld afgesloten land, komen terecht in een cultuur waar seksuele vrijheid bevochten was op oude hiërarchische normen. Maar dat bleek niet houdbaar toen bekend werd dat ook priesters en westerse meditatieleraren seksuele rovers bleken te zijn.

Het rouw proces duurt lang. Ik kan nog boos en verdrietig worden als ik er aan terugdenk hoe enthousiast ik was. En met mij de mensen met wie je in de sangha bevriend raakt. Hoe spiritueel waren die lessen en retraites eigenlijk wel? Was Sogyal wel een goede leraar of vertelde hij gewoon wat hij zelf geleerd had? Volgens de Dalai Lama worden de kinderen die op heel jonge leeftijd aan kloosters worden toevertrouwd jaren getraind in het van buiten leren van teksten en rituelen. Met verlichting of verlossing heeft dat weinig te maken. Met indoctrinatie en socialisatie des te meer.

Het rouwproces duurt ook lang omdat er nog steeds mensen zijn die proberen de feiten onder het tapijt te schuiven, zoals ik zelf aanvankelijk ook geneigd was. Bijvoorbeeld, Sakyong Mipham zou weer terugkeren naar Shambala en zijn positie als leider weer innemen.

Mededogen is niet gemakkelijk

Pema Chödrön is misschien wel de belangrijkste en meest invloedrijkste boeddhistische vrouw, sinds 1974 verbonden aan Shambala. Zij kondigde aan dat zij zou terugtreden als senior leraar. Het deed haar teveel pijn om verder te gaan alsof er niets gebeurd was en terug te keren naar ''business as usual''. Zij schreef in The Lions Roar, het blad van Shambala:

Het voelt onvriendelijk, onwijs en ondeugdelijk voor de Sakyong om gewoon verder te gaan alsof er niet gebeurd is zonder zich in mededogen te verhouden tot al diegenen die gewond en beschadigd zijn en zonder diepgaand zelfonderzoek gedaan te hebben.

Pema schijnt niet voorbij te willen gaan aan de pijn en de verwarring die niet verantwoord zijn. Dit is wat integriteit is. Integriteit, niet gemak, is de kern van mededogen. Mededogen is niet gemakkelijk. Het is geen business as usual.

Ik vraag me af hoe het nu met de Rigpa sangha in Nederland  is. Op Facebook zie ik met regelmaat berichten en filmpjes van Sogyal voorbij komen, gepost door Johan Dijk: 'Gratitude and stories of Sogyal Rinpoches kindness'. Ik vraag me af in hoeverre deze Johan snapt hoe pijnlijk dit moet zijn voor slachtoffers. Die zullen hem wel geblokt hebben, maar toch. 

Mijn eigen kleine drama

Elke keer rijst bij mij de vraag hoe de religieuze/spirituele weg te rijmen met misbruik door leiders, wat je kunt en moet doen om wonden te helen en wat je kunt doen om niet in de valkuilen te trappen die er zijn.

Ik weet hoe moeilijk het is, ooit ben ik er zelf ook ingetrapt. We woonden in Frankrijk en ik was twee weken in Nederland voor groepswerk en een hoop regeldingen. Ik leidde een groep in hun laatste tweedaagse. De intimiteit was intens, misschien vanwege die laatste keer. Bij het afscheid brak ik en stortte ik mijn hart uit (en niet alleen dat) bij een van de deelneemsters. We hebben elkaar nooit terug gezien. Toen iedereen weg was, voelde ik me eenzamer dan ooit. Het had niet mogen gebeuren.

Als therapeut, leraar, coach of leider mag je dat inderdaad niet gebeuren. Je weet dat je werkt met intieme relaties die niet gelijkwaardig zijn.
Je bent leraar in een klas vol pubers met gierende hormonen en meiden die verliefd op hun leraar worden.
Als therapeut heb ik veel vrouwelijke cliënten gehad. Als die een vader- of relatieprobleem hebben wordt je steevast de positieve man waarop ze verliefd worden. Dat hoort bij het proces. In het jargon heet dat overdracht. Ga je daarin mee dan is dat einde therapie. Het wordt tegenoverdracht genoemd en is een bron van ellende.

Durf je integriteit boven gemak te stellen

In deze beroepen moet je jezelf goed kennen en veel aan zelfreflectie doen. Daarom zijn steunvormen als supervisie, intervisie en een leven lang leren zo belangrijk en noodzakelijk. Ook voor spirituele meditatie leraren. Ze bieden bescherming aan beide partners in de relatie.

Het is dus een misvatting dat meditatie en een spirituele levenswijze je  kan behoeden voor de psychologische gaten en tekorten in je denken, voelen en handelen.

Als een meditatieleraar zijn emotionele gemis op studenten projecteert is dat een giftige injectie in het proces van zijn studenten. Voeg daar wat patriarchale of feodale patronen bij en het drama is compleet. Dat is wat we de afgelopen jaren hebben zien gebeuren.

Als we ons gekwetst voelen, verward en gefrustreerd, helpt het om kracht te ontlenen aan mensen zoals Pema die kiezen voor integriteit boven gemak, die gaan staan voor wat juist is. Die laten zien dat mededogen een stevige grond onder je voeten is en die je helpen je weg te vinden.

Kun je optimist zijn zonder bypass

Trauma's die mensen in het leven opgelopen hebben vragen uiterste zorgvuldigheid. Als we nee zeggen tegen onze negatieve energie snijden we vitale delen van ons mens-zijn af. Cliënten komen niet met de pretentie dat ze géén pijn hebben. Ze komen hulp vragen om hun pijn en verwarring onder ogen te zien met mededogen, liefde, op een juiste manier. Aan mij is het om open te staan voor wat zij doormaken, zonder oordeel en zonder dat ik mee verdrink in het moeras van ellende.

Ik heb een stel ontmoet dat een diep verlies te verwerken kreeg. Zogenaamd goedbedoelende spirituele mensen vertelden hen dat  hun verdriet niet spiritueel was. Dat ze zich omlaag haalden met hun verdriet, negatieve energie opriepen en dat ze zich beter konden richten op het positieve in hun leven en dankbaar moesten zijn. Ze hadden net hun baby verloren! Sommige would-be boeddhisten hoor ik weleens meedogenloos zeggen: 'dat is karma'. Waar is je hart, denk ik dan. Helaas zijn er veel mensen die alleen de klok hebben horen luiden.

Er is natuurlijk niets mis met een positieve levenshouding. Maar we moeten oppassen dat ons optimisme geen blinde bypass wordt. We kunnen onszelf beter voortdurend aanmoedigen om open te blijven staan voor het moeilijke, het menselijke en het heilige; om bereidwillig pijn, woede, verdriet te verwelkomen al hoeven we het natuurlijk niet met opzet op te zoeken. Vergeet ook niet hetzelfde te doen met blijdschap, vreugde en dankbaarheid.

Kun jij je met jezelf verzoenen

Als psychotherapeut heb ik met de trance van rebirth en hypnose gewerkt. Trance kan twee kanten op. Als we een trauma ervaren splitsen we onze psyche. Sommige informatie, emoties en herinneringen gaan we benadrukken. Andere, vooral die niet in ons zelfbeeld passen, bagatelliseren we tot verdwijnen toe. Wat ons minder waardevol lijkt, minder bruikbaar of minder acceptabel, verbannen we naar het onbewuste, naar wat Carl G. Jung De Schaduw heeft genoemd.

Het zijn deze verdrongen schaduwen die ons, meestal onverwacht en ongelegen, parten spelen en drama veroorzaken. Zij willen onder de radar blijven. Ze dwingen ons de gemakkelijkste weg te gaan, onze pijn uit de weg te gaan. Tot we breken. Dat is precies wat ons mededogen verdient.

We zijn dikwijls een lange tijd in gevecht met onszelf. Bij mij duurde het tot ver in mijn vijftigste voordat ik daarmee kon ophouden. Zelfs ondanks alle meditatie, therapie en supervisie. Sommige trauma's zitten diep ingesleten. Het vechten maakte geleidelijk aan plaats voor verzoening door het zoeken naar en beoefenen van mededogen. De schaamte, de woede en de hoogmoed niet meer bevechten maar met compassie waarnemen, voelen, ermee in gesprek gaan. Dat helpt.

De pijn van je innerlijk kind

Het leven is mooi. Het leven is pijnlijk. Als we ons hart sluiten voor het menselijke, voor het moeilijke, kunnen we ook niet echt open zijn voor het heilige. We kunnen niet anders dan met beide benen stevig op de grond staan, in deze wereld zijn. Ontsnappen willen we zo graag, maar dan ontploft de raket van Elon Musk.

Wie is het die wil ontsnappen? In onze jonge jaren lopen we allemaal tegen onze eerste teleurstellingen aan. Sommige daarvan zijn diep traumatisch. Je verstopt ze in je Schaduw. Jarenlang draagt jouw innerlijk kind dat trauma mee terwijl jij genoegen neemt met het gemakkelijke en minder gelukkige. Tot het je opbreekt dus. Ontsnappen betekent altijd terugkeren. Misschien is dat de diepere betekenis van de vicieuze cirkel van dood en wedergeboorte. 

Wees geen zachte heelmeester. Loop niet weg. Blijf met ons. Alsjeblieft.

Het trauma van het Capitol op 6 januari, het trauma van de rellen in Eindhoven, het trauma van Covid-19, het trauma van de voedselbank en van de toeslagenaffaire. Het gebeurt hier, in onze wereld, hier en nu. Ieder van ons huilt, is bedroefd. Ieder van ons heeft pijn. Laat dat toe. Loop niet weg. Wees de helende balsem waar iedereen wanhopig naar smacht.

We mogen nu niet wegkijken. We mogen nu geen afstand nemen van onze rauwe menselijke conditie. We mogen nu ons teder kloppende hart niet wegzetten voor een paar glinsterende zilverlingen. We mogen nu niet gaan geloven in spirituele filosofieën die ons een excuus bieden voor het niet hoeven voelen van ons verdriet. We mogen nu niet voorbijgaan aan de gevolgen van misbruik, van covid, van nazisme, van opwarming, van armoede en verder  gaan met business as usual. Als we dat doen, gaan we het niet redden. Dan wordt de Schaduw een collectieve Schaduw, te groot om nog te beheersen.

We hebben een verantwoordelijkheid voor het leven, voor elkaar, voor deze mooie, harten brekende wereld. Wil die verantwoordelijkheid ook dragen. Blijf alsjeblieft. Het is oké als je bang bent, je ziel gewond is en je niet weet wat je moet doen. Ik weet  het ook niet. Maar we komen er wel uit, we zoeken het wel uit. Samen. We zullen samen verder lopen door het moeilijke, het menselijke en het heilige.

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}

Zo nu en dan een wake-up mail? Dat kan!

ZenZin
>