Bewustzijn bestaat maar weet jij wat het is?

18 november, 2021

 Hans van Zanten | Leestijd: minuten

Zenmonniken boeddhisme

 

Dit is het eerste deel van het tweeluik over bewustzijn. Gebruikt voor de meditatiekring in Rheden op dinsdagavond 16 november. Een bewerking van een artikel door Thich Nhat Hanh in Lions Roar uit december 2018. De foto is van Hannah Vu in Unsplash. 

Bewustzijn bestaat maar weet jij wat het is?

‘Ja, dat ben ik me bewust.’ Dat zinnetje zul je vast ooit gezegd hebben. We gebruiken het woord ‘bewustzijn’ maar weet jij wat het is? Je zou de eerste zijn!

Op wikipedia behoort de wiki over bewustzijn zeker tot een van de langere. Eén ding wordt duidelijk als je die doorworstelt: bewustzijn bestaat en niemand weet wat het is.

Ik zie het als een ruimte waarin gewaarwordingen binnenkomen. Sommige daarvan trekken mijn aandacht en dan kan ik erover denken. Ik heb er dan weet van. Andere zijn niet sterk genoeg en vervliegen als dunne wolken in de lucht.

Opgevat als ruimte bestaat er minder omvattend en meer omvattend bewustzijn. Soms verhouden die zich tot elkaar als Babushkapoppen, een ruimte in een ruimte in een ruimte en zo tot het oneindige.

Over de lagen van bewustzijn is heel wat afgeschreven. In dit artikel gaat het over de vier lagen van bewustzijn volgens Thich Nhat Hanh (1926). Hij is Vietnamees, heeft 40 jaar in ballingschap geleefd en kan zijn laatste levensjaren gelukkig thuis doorbrengen in zijn klooster Tu Hieu in Vietnam. Hij is zenmonnik in de traditie van Mahayana.

De vier lagen van bewustzijn

De Vietnamese zenmeester Thuong Chieu zei: "Als we begrijpen hoe onze geest werkt, wordt onze beoefening gemakkelijk." Om onze geest te begrijpen, moeten we ons bewustzijn begrijpen.


In het Theravada boeddhisme vormen de 7 Abhidharma boeken een zeer gedetailleerde kaart van de geest van het boeddhisme. Het is een theoretisch bouwwerk dat heel wat intellectuele arbeid vraagt.


Maar, zegt Thich  Nhat  Hanh, voor onze meditatie is het van essentieel belang om de verschillende elementen van bewustzijn te identificeren evenals de manier hoe die op elkaar inwerken. En eerlijk is eerlijk, alle boeddhistische stromingen en scholen spelen leentjebuur bij de Abhidharma.

Maar gelukkig maakt Thai, zo wordt hij ook genoemd, het ons wat gemakkelijker in dit verhaal.

Bewustzijn heeft vier lagen.

De Boeddha leerde dat bewustzijn altijd doorgaat– als een stromende rivier en dat het vier lagen heeft.

  1. Mind consciousness, onze dagelijks, conventionele bewustzijn
  2. Sense consciousness, ons zintuiglijk bewustzijn
  3. Store consciousness, het collectieve opslagbewustzijn
  4. Manas, onze egodwang

Conventioneel bewustzijn

Conventioneel bewustzijn, is  de  eerste soort  bewustzijn, ons bewustzijn als we wakker zijn. Het verbruikt het grootste deel van onze  energie. Conventioneel bewustzijn    is  ons  "werkende" bewustzijn  dat  oordelen  en  plannen maakt;  het  is  het  deel van ons  bewustzijn  dat zich zorgen maakt  en  analyseert.

Wanneer we het hebben over bewustzijn van de geest, hebben we het ook over lichaamsbewustzijn, omdat conventioneel bewustzijn niet mogelijk is  zonder  de  hersenen. Lichaam en geest zijn gewoon twee aspecten van hetzelfde. Lichaam zonder bewustzijn is geen echt, levend lichaam. En bewustzijn kan zich niet manifesteren zonder een lichaam.

Het is mogelijk voor ons om onszelf te trainen om het valse onderscheid tussen hersenen en bewustzijn te verwijderen.  We moeten niet zeggen dat bewustzijn wordt geboren uit de hersenen, want het tegenovergestelde is waar: de hersenen worden geboren uit bewustzijn.

De hersenen zijn slechts 2 procent van het  lichaamsgewicht, maar  het verbruikt 20 procent van de energie van het lichaam. Dus het gebruik van conventioneel bewustzijn is erg duur. Denken, piekeren en plannen kosten veel energie.

Een ontspannen geest door mindfulness

We kunnen op energie bezuinigen door ons conventioneel bewustzijn te trainen in de gewoonte van mindfulness. Mindfulness houdt ons in het huidige moment. Het stelt ons conventioneel bewustzijn in staat om te ontspannen en de energie los te laten die we verbruiken om ons zorgen te maken over het verleden of het voorspellen van de toekomst.

Maar we zullen nog zien dat de greep van ons ego mindfulness in de weg staat.

Zintuiglijk bewustzijn

Het tweede bewustzijnsniveau is zintuiglijk bewustzijn, het bewustzijn dat afkomstig is van onze vijf zintuigen: zicht, gehoor, smaak, aanraking en geur. We noemen deze zintuigen soms "poorten" of "deuren", omdat alle objecten van waarneming het bewustzijn binnenkomen via ons zintuiglijke contact ermee.

In het Tibetaans boeddhisme wordt het bewustzijn zelf beschouwt als het zesde zintuig omdat het evenals de zintuigen ontvangt en verstuurt.

Zintuiglijk bewustzijn omvat altijd drie elementen:

  1. Ten eerste het zintuig (ogen, oren, neus, tong of lichaam);
  2. Ten tweede, het zintuiglijke object zelf (het  object dat we  ruiken of het geluid  dat we  horen);
  3. Tenslotte onze ervaring van wat we zien, horen, ruiken,   proeven of aanraken.

Opslagbewustzijn

De derde laag van bewustzijn, opslagbewustzijn, is de diepste. Er zijn veel namen voor dit soort bewustzijn. Mahayana traditie noemt deze winkelbewustzijn, of Alaya, in het Sanskriet. De Theravada traditie gebruikt het Pali woord bhavanga om dit bewustzijn te beschrijven.  Bhavanga betekent constant stromen, als een rivier.

Opslagbewustzijn    wordt soms ook wortelbewustzijn (mulavijñana  in  het Sanskriet)of  sarvabijaka  genoemd, wat "de  totaliteit  van  de  zaden" betekent. In het Vietnamees noemen we store consciousness tang. Tang betekent vasthouden en bewaren.

Deze verschillende namen verwijzen naar de drie aspecten van opslagbewustzijn.

  1. De eerste betekenis is van een plaats, een "winkel", waar allerlei   zaden en informatie worden bewaard.
  2. De tweede betekenis wordt gesuggereerd door de  Vietnamese aam, omdat opslagbewustzijn niet alleen alle informatie opneemt, maar het  vasthoudt en bewaart.
  3. De derde betekenis wordt gesuggereerd door bhavanga, het gevoel van verwerking en transformatie.

Het levend museum

Winkelbewustzijn is als een museum. Een museum kan pas een museum genoemd worden als er dingen in zitten. Als er niets in   zit, kun je het een gebouw noemen, maar geen museum. De conservator is degene die verantwoordelijk is voor het museum. Haar functie is om de verschillende voorwerpen bewaard te houden en niet te   laten stelen.

Er moeten dus dingen zijn die moeten worden opgeslagen, dingen die moeten worden bewaard. Opslagbewustzijn verwijst naar het opslaan en ook naar wat is opgeslagen-dat wil zeggen, alle   informatie uit het verleden, van onze voorouders en alle informatie ontvangen van de andere bewustzijnslagen. In de boeddhistische traditie wordt deze informatie opgeslagen als bija, zaden.

Stel dat je vanochtend voor het eerst een bepaald gezang hoort. Je oor en de muziek komen samen en produceren het ontstaan van een contact (mentale formatie) die aanraking wordt genoemd. Door die aanraking trilt het opslagbewustzijn. Die mentale (in)formatie, een nieuw zaadje, valt in het opslagcontinuüm. 

Efficiënt opslaan en verwerken

Opslagbewustzijn heeft het vermogen om het zaad te ontvangen en op te slaan in zijn stroom. Opslagbewustzijn bewaart alle informatie die het ontvangt. Maar de functie van opslagbewustzijn is niet alleen om deze zaden te ontvangen en op te slaan; het is ook haar taak om deze informatie te verwerken.

Het werk van verwerking op dit niveau is niet duur. Opslagbewustzijn verbruikt niet zoveel energie als bijvoorbeeld conventioneel bewustzijn. Opslagbewustzijn kan deze informatie verwerken zonder veel werk van jouw kant. Dus als je je energie wilt besparen, denk dan niet te veel na, plan niet te veel en maak je niet te veel zorgen. Laat je opslagbewustzijn het grootste deel van de verwerking doen. 

Geautomatiseerde verwerking

Als je kamer 's nachts koud wordt maar je blijft slapen, kan je lichaam de kou voelen zonder tussenkomst van het bewustzijn van je dagbewustzijn. Opslagbewustzijn kan de opdracht aan je arm geven om de deken op te trekken zonder dat je je er zelfs maar van bewust bent.

Opslagbewustzijn werkt  in de afwezigheid van waakbewustzijn. Het kan veel dingen doen. Het kan veel plannen; het kan veel beslissingen nemen zonder dat je het weet.

Wanneer we een warenhuis  binnengaan en  op zoek gaan naar een hoed of een shirt, hebben we de indruk, terwijl we naar de tentoongestelde items  kijken, dat we een vrije wil hebben en dat, als de financiën het toelaten, we vrij zijn om te kiezen wat we willen.

Als de verkoper ons vraagt wat we leuk vinden, kunnen we het object van ons verlangen aanwijzen of verwoorden. En we hebben waarschijnlijk de indruk dat we op dit moment vrije mensen zijn, die ons waakbewustzijn gebruiken om dingen te selecteren die  we leuk vinden.

De illusie van vrijheid

Maar dat is een illusie. Alles is al besloten in het bewustzijn van Alaya. Op dat moment worden we gepakt; we zijn geen vrije mensen. Ons gevoel van schoonheid, ons gevoel van leuk of niet leuk vinden, is zeer zeker en zeer discreet besloten op het niveau van opslagbewustzijn.

Dit komt overeen met de westerse psychologie die zegt dat emoties voor je beslissen en dat de ratio de argumenten erbij verzint. 

Het is een illusie dat we vrij zijn. De mate van vrijheid die ons conventionele bewustzijn heeft is eigenlijk heel klein.

Opslagbewustzijn dicteert veel van de dingen die we doen, omdat het voortdurend ontvangt, omarmt, onderhoudt, verwerkt en veel beslissingen neemt zonder de deelname van het dagbewustzijn.

Maar als we de praktijk kennen, kunnen we ons opslagbewustzijn beïnvloeden; we kunnen helpen beïnvloeden hoe ons opslagbewustzijn informatie opslaat en verwerkt zodat het betere beslissingen neemt. We kunnen er invloed op uitoefenen.

Het collectieve bewustzijn  

Stel, er wordt een beeld geplaatst in het park. Je vindt het niet mooi. Je praat erover met omstanders, met je buren en de winkeliers. Die vinden het allemaal wel mooi. Langzaam, in de loop van weken, begin je zonder het te weten, anders naar dat beeld te kijken. Langzaam ga je het als mooi accepteren.

Westerse psychologie noemt dat groepsnormering onder invloed van spiegelneuronen. In boeddhisme zien we die invloed als de werking van collectief bewustzijn. Collectief bewustzijn is de grond, het fundament waarin het individuele bewustzijn bestaat. Het individuele ís collectief.

Net als het conventionele bewustzijn en zintuigen, slaat Alaya bewustzijn op. Wanneer je in de buurt bent van een groep mensen, hoewel je jezelf wilt zijn, consumeer je hun manieren en consumeer  je hun alaya-bewustzijn. 

Ons bewustzijn wordt gevoed met andere bewustzijnen. De manier waarop we beslissingen nemen, onze voor- en antipathieën, hangen af van de collectieve manier om dingen te zien.

De waarde van de bitcoin bestaat uit het collectieve denken van mensen, niet alleen uit objectieve economische elementen. De angsten, verlangens en verwachtingen van mensen zorgen ervoor dat de dollar omhoog en omlaag gaat.

We worden beïnvloed door de collectieve manieren van kijken en denken. Daarom is het selecteren van de mensen om je heen erg belangrijk. Het is erg belangrijk om jezelf te omringen met goed gezelschap, met mensen die liefdevolle vriendelijkheid, begrip en mededogen hebben, omdat we dag en nacht worden beïnvloed door  het collectieve bewustzijn.

De voorraad zaden in Alaya

Opslagbewustzijn biedt ons verlichting en transformatie. Deze mogelijkheid is vervat in zijn derde betekenis, zijn altijd stromende aard

Opslagbewustzijn is als een tuin waar we de zaden van bloemen, fruit en groenten kunnen planten, en dan zullen bloemen, fruit en groenten groeien.

Waakbewustzijn is slechts een tuinman. Een tuinman kan het land helpen en voor het land zorgen, maar de tuinman moet in het land geloven, geloven dat het ons fruit, bloemen en groenten kan aanbieden.

Als beoefenaars kunnen we niet alleen op ons waakbewustzijn vertrouwen; we moeten ook vertrouwen op ons opslagbewustzijn. Daar worden beslissingen genomen.

Stel dat je iets op je computer typt en deze informatie wordt opgeslagen op de harde schijf. Die harde schijf is als opslagbewustzijn. Hoewel de informatie niet op het scherm verschijnt, is deze er nog steeds. Je hoeft alleen maar te klikken en  het zal zich manifesteren.

De bija -de zaden in het Alaya bewustzijn zijn als de gegevens die je op je computer opslaat. Als je wilt, kun je klikken en het helpen verschijnen op het scherm van het bewustzijn van de geest, je conventionele bewustzijn. Waakbewustzijn is als een scherm en opslagbewustzijn is als de harde schijf, omdat het er veel in kan opslaan.

Opslagbewustzijn heeft de capaciteit om informatie op te slaan, te onderhouden en te bewaren, zodat deze niet kan worden gewist.

In tegenstelling tot informatie op een harde schijf, zijn alle zaden echter van biologische aard en kunnen ze worden gewijzigd.

Het zaad van haat kan bijvoorbeeld worden verzwakt en de energie ervan kan worden omgezet in de energie van mededogen. Het zaad van liefde kan worden bewaterd en versterkt.

De aard van de informatie die wordt bewaard en verwerkt door het opslagbewustzijn is altijd stromend en altijd veranderend. Liefde kan worden omgezet in haat en haat kan weer worden omgezet in liefde.

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}

Over de schrijver: 

Hans van Zanten

Ik ben een runaway van het gymnasium. Psychologie een jaar geprobeerd maar het curriculum boeide me net zo min als dat van pedagogie. Uiteindelijk werd het maatschappelijk werk en psychotherapie. In 1980 kreeg ik van de tibetaanse leraar Sogyal Rinpoche de naam Orgyen Dhonden en volgde 45 jaren van Dzogchen practise en studie. Professioneel heb ik gewerkt als maatschappelijk werker, psycho-sociaal therapeut, organisatie adviseur, supervisor, zen-coach, en als begeleider van ondernemingsraden.

>