De Hack van Manas

19 november, 2021

 Hans van Zanten | Leestijd: minuten

Monniken op weg

 

Dit is het tweede deel van het tweeluik over bewustzijn. Gebruikt voor de meditatiekring in Rheden op dinsdagavond 16 november. Een bewerking van een artikel door Thich Nhat Hanh in Lions Roar uit december 2018. De bewerkte foto is van Hannah Vu in Unsplash. 

De hack van manas

Opslagbewustzijn is ook een een voorwerp van gehechtheid. Het is slachtoffer van ik-illusie; het is beslist niet alleen maar een zegen. In het bewustzijn zijn er elementen van onwetendheid, waan, woede, angst.

 

Deze elementen vormen een kracht van energie die zich vastklampt, die wil bezitten. Dit is het vierde bewustzijnsniveau, manas genaamd, dat ik graag vertaal als "cogitatie".

 

Manas bewustzijn heeft aan de   basis het geloof in een afgescheiden zelf, het geloof in een persoon. Dit bewustzijn, het gevoel en instinct dat "ik ben" wordt genoemd, zit heel diep in het opslagbewustzijn.  Het is geen overtuiging die in het waakbewustzijn ontstaat.


Diep geworteld in de diepten van het opslagbewustzijn is dit idee dat er een zelf is dat gescheiden is van niet-zelf elementen. Het werk van manas is om zich vast te klampen aan het opslaan van bewustzijn als een afzonderlijk zelf. Het opereert als een hacker die in jouw computer inbreekt en de programmering overneemt.


De kus van manas

Een andere manier van denken over manas is als adana-bewustzijn. Adana betekent "toe-eigening". Stel je voor dat een wijnstok een scheut uitzet. De scheut slingert zich om de stam, omhelst en omringt de stam van de wijnstok. Een dodelijke kus.


Deze diepgewortelde waan -het geloof dat er een zelf is- ligt in het bewustzijn als gevolg van onwetendheid en angst. Het geeft aanleiding tot een energie die zich omdraait, het opslagbewustzijn omarmt en het tot het enige object van zijn liefde maakt. 


Manas is altijd actief. Het laat nooit het opslagbewustzijn los. Het wil altijd omarmen, altijd vasthouden om zich met de informatieve energie van Alaya te mengen. Het gelooft dat opslagbewustzijn het object van zijn liefde is.


Daarom is opslagbewustzijn niet alleen maar een zegen. Manas heeft de illusie dat opslagbewustzijn 'ik' is, mijn geliefde is, mijn narcissus. Dus het manas-ik kan het niet loslaten. Dag en nacht is er een geheim, diepe cogitatie dat ik dit ben, dit van mij is. Ik moet er alles aan doen om het te grijpen, te beschermen, om het van mij te maken.


Manas is geboren en geworteld in opslagbewustzijn. Het komt voort uit opslagbewustzijn; het slingert zich er omheen en omarmt het opslagbewustzijn als zijn object: "Jij bent mijn geliefde, jij bent mij." Het werk van manas is om zich het bewustzijn van de opslag als zijn eigen bewustzijn toe te eigenen.


De vier lagen van bewustzijn samen

Nu hebben we de namen van de vier lagen van bewustzijn. We kunnen zien hoe ze op elkaar inwerken. Opslagbewustzijn is een proces, altijd stromend, altijd aanwezig, nooit onderbroken.


Maar het conventionele dagbewustzijn kan wel worden onderbroken. Bijvoorbeeld, wanneer we slapen zonder te dromen, werkt het conventionele bewustzijn niet. Wanneer we in coma zijn, stopt het dagbewustzijn volledig met werken.


En er zijn diepe concentraties wanneer het waakbewustzijn volledig stopt met werken: er is geen denken, geen planning, niets. Maar het opslagbewustzijn blijft werken.


Sommige neurowetenschappers gebruiken de term “achtergrondbewustzijn" om opslagbewustzijn te beschrijven. Het niveau van waakbewustzijn is wat ze eenvoudigweg bewustzijn noemen.


Of je nu wakker bent of slaapt, of je nu droomt of niet droomt, het werk van het verwerken en opslaan van informatie wordt continu gedaan door bewustzijn op te slaan, of je nu wilt of niet.


Auto rijden zonder ongelukken

Er zijn momenten waarop zintuigbewustzijn samenwerkt met opslagbewustzijn zonder door de geest, het waakbewustzijn te gaan. Het is grappig, maar het gebeurt heel, heel vaak.


Wanneer je autorijdt, ben je in staat om veel ongelukken te voorkomen, zelfs als je waakbewustzijn aan andere dingen denkt. Misschien denk je er zelfs helemaal niet aan dat je rijdt. En toch krijg je -meestal althans- geen ongeluk.


Dit komt omdat de indrukken en beelden die door oogbewustzijn worden geleverd, worden ontvangen door opslagbewustzijn. Dat neemt beslissingen zonder dat die indrukken ooit door het waakbewustzijn van de geest gaan.


Snel reageren op gevaar

Wanneer iemand plotseling iets dicht bij je ogen houdt -bijvoorbeeld als iemand op het punt staat je te raken, of wanneer er iets op het punt staat te vallen op jou- dan reageer je automatisch en snel.


Die snelle reactie -die beslissing- wordt niet genomen door het waakbewustzijn van de geest. Als je een snelle manoeuvre moet maken, is het niet je waakbewustzijn dat het doet. We denken niet 'Oh, er is een ongeluk, daarom moet ik snel uitwijken naar rechts.' Dat instinct van zelfverdediging komt voort uit het opslagbewustzijn dat in dit geval correleert met ons reptielenbrein.


Mindfulness

In de koude kamer 's nachts, ook al droom je niet en functioneert het waakbewustzijn van de geest niet, dringt het gevoel van kou nog steeds door in het lichaam op het niveau van zintuigbewustzijn. Dat veroorzaakt een trilling op het niveau van opslagbewustzijn en je lichaam beweegt de deken omhoog om je te bedekken.


Of we nu autorijden, een machine manipuleren of andere taken uitvoeren, velen van ons laten ons zintuigbewustzijn samenwerken met opslagbewustzijn, waardoor we veel dingen doen zonder tussenkomst van het waakbewustzijn van de geest. Wanneer we mindfulness in dit werk gebruiken, kunnen we ons plotseling bewust worden van de mentale formaties als gedachten, beelden, emoties, die zich voordoen.


De formatie van een bloem

Het woord "formatie" (samskara in het Sanskriet) betekent iets dat zich manifesteert wanneer vele omstandigheden samenkomen.

 

Wanneer we naar een bloem kijken, kunnen we veel van de elementen herkennen die zijn samengekomen om de bloem in die vorm te manifesteren.


We weten dat er zonder regen geen water kan zijn en de bloem zich niet kan manifesteren. En we zien dat de zon er ook is.  De aarde, de compost, de tuinman, tijd, ruimte en vele elementen kwamen samen om deze bloem te helpen manifesteren.


De bloem heeft geen apart bestaan; zij is een formatie, een samenkomen. Het gebruik van het woord "vorming" herinnert ons eraan dat er geen afzonderlijke kern van bestaan in haar is. Er is slechts een samenkomen van vele, vele voorwaarden om iets te manifesteren.


Alles als formatie bekijken

Als boeddhistische beoefenaars kunnen we onszelf trainen om alles als een formatie te bekijken. We weten dat alle formaties voortdurend veranderen. Vergankelijkheid is een van de kenmerken van de werkelijkheid, omdat alles verandert.


Formaties die in het bewustzijn bestaan, worden mentale formaties genoemd. Wanneer er contact is tussen een zintuig (ogen, oren, mond, neus, lichaam) en een object, ontstaat zintuiglijk bewustzijn.

 

Op het moment dat je ogen voor het eerst naar een object kijken, of je voor het eerst de wind op je huid voelt, manifesteert zich de eerste mentale vorming van contact, een indruk. Contact veroorzaakt een trilling op het niveau van opslagbewustzijn.


Trilling of geen trilling

Als de indruk zwak is, stopt de trilling en herstelt de stroom van het opslagbewustzijn zijn rust; je blijft slapen je gaat door met je activiteiten, omdat die indruk die door aanraking is gecreëerd niet sterk genoeg is geweest om de aandacht van waakbewustzijn te trekken.


Het is net als wanneer een vliegend insect op het wateroppervlak landt en ervoor zorgt dat het water een beetje rimpelt. Nadat het insect is weggevlogen, wordt het oppervlak van het water weer volledig kalm.


Dus hoewel de mentale vorming zich manifesteert, hoewel de stroom van het levenscontinuüm trilt, is er geen bewustzijn geboren in het bewustzijn van het verstand omdat de indruk te zwak is.


De éénenvijftig formaties

Soms spreekt men in de boeddhistische psychologie van negenenveertig of vijftig mentale formaties. In mijn traditie spreken we van eenenvijftig.


Van de eenenvijftig mentale formaties is indruk/contact de eerste, gevolgd door aandacht, gevoel, perceptie en wilskracht. Deze vijf mentale formaties kunnen zeer snel plaatsvinden en hun intensiteit, hun diepte, varieert in elk bewustzijnsniveau.


Wanneer we het bijvoorbeeld over aandacht hebben, kunnen we aandacht zien in de context van opslagbewustzijn en we kunnen aandacht zien op het niveau van waakbewustzijn. De intensiteit of de diepte van de aandacht is heel verschillend op de twee niveaus.


Bewustzijn gevuld met woede

De eenenvijftig mentale formaties worden ook wel mentale bijvoegen genoemd; dat wil zeggen, ze zijn de inhoud van het bewustzijn, zoals de druppels water de inhoud van de rivier zijn. 


Woede is bijvoorbeeld een mentale formatie. Het bewustzijn van de geest kan op zo'n manier werken dat woede zich kan manifesteren in het waakbewustzijn van de geest. Op dat moment is het bewustzijn van de geest gevuld met woede en kunnen we voelen dat ons waakbewustzijn vol is van niets dan woede.


Maar in feite is waakbewustzijn niet alleen woede, omdat later mededogen ontstaat, en op dat moment wordt geestbewustzijn mededogen.


Zonder formatie geen bewustzijn

Het waakbewustzijn van de geest is op verschillende momenten allemaal eenenvijftig mentale formaties, of ze nu positief, negatief of neutraal zijn.


Zonder mentale formaties kan er geen bewustzijn zijn. Het is alsof we het hebben over een formatie vogels. De formatie houdt de vogels bij elkaar, ze vliegen prachtig in de lucht. Je hebt niemand nodig om de vogels vast te houden en ze in één formatie te laten vliegen. Je hebt geen zelf nodig om de formatie te creëren. De vogels doen het gewoon.


In een bijenkorf heb je niet iemand nodig die het bevel geeft dat deze   bij naar links gaat en die bij naar rechts; ze communiceren gewoon met elkaar en zijn een bijenkorf. Van alle bijen kan elke bij een andere verantwoordelijkheid hebben, maar geen enkele bij beweert de baas te zijn van alle bijen, zelfs niet de koningin. De koningin is niet de baas. Haar functie is simpelweg om de eieren te baren.


Als je een goede gemeenschap hebt, een goede sangha, is het als deze bijenkorf waarin alle delen het geheel vormen, zonder leider, zonder baas.


Wie laat het regenen?

Als we zeggen dat het regent, bedoelen we dat er regen plaatsvindt. Je hebt niet iemand boven nodig om het regenen uit te voeren. Het is niet zo dat er regen is, en er is degene die ervoor zorgt dat de regen valt. Sterker nog, als je zegt dat de regen valt, is het heel grappig, want als het niet zou vallen, zou het geen regen zijn.


In onze manier van spreken zijn we gewend om een onderwerp en een werkwoord te hebben. Daarom hebben we het woord "het" nodig als we zeggen: "het regent". "Het" is het onderwerp, degene die de regen mogelijk maakt.


Maar als we diep kijken, hebben we geen "regenmaker" nodig, we hebben alleen de regennodig. Regen en het regenen zijn hetzelfde. De formatie van vogels en de vogels zijn hetzelfde -er is geen "zelf", geen baas bij betrokken.


Ik denk dus ik ben?

Er is een mentale formatie die vitarka wordt genoemd, 'denken'. Wanneer we het werkwoord "denken" in het Engels gebruiken, hebben we een onderwerp voor het werkwoord nodig: ik denk, jij denkt, hij denkt. Maar echt, je hebt geen onderwerp nodig om een gedachte te produceren.


Denken zonder denker, het is absoluut mogelijk. Nadenken is ergens over nadenken. Waarnemen is iets waarnemen. De waarnemer en het object dat wordt waargenomen zijn één.


Toen Descartes zei: "Ik denk, dus ik ben", was zijn punt dat als ik denk, er een "ik" moet zijn om denken mogelijk te maken. Toen hij de verklaring "Ik denk " dacht, geloofde hij dat hij kon aantonen dat het "ik" bestaat.


We hebben de sterke gewoonte om in een zelf te geloven. Maar als we heel diep observeren, kunnen we zien dat een gedachte geen denker nodig heeft om mogelijk te zijn. Er zit geen denker achter het denken, er is alleen het denken; dat is  genoeg.


Nu, als meneer Descartes hier was, zouden we hem kunnen vragen: "Monsieur Descartes, u zegt: 'U denkt, dus u bent.' Maar wat ben jij? Jij bent al denkend je denken. Denken: dat is genoeg. Het denken manifesteert zich zonder dat daar een zelf achter zit." 


Doel van mediteren

Denken zonder denker. Voelen zonder voeler. Wat is onze woede zonder ons "zelf"? Dit is het doel van onze meditatie.


Alle eenenvijftig mentale formaties vinden plaats en manifesteren zich zonder een zelf erachter dat ervoor zorgt dat dan dit verschijnt en dan dat verschijnt.


Ons waakbewustzijn van de geest heeft de gewoonte om zich te baseren op het idee van het zelf, op manas. Maar we kunnen mediteren om ons meer bewust te zijn van ons opslagbewustzijn, waar we de zaden bewaren van al die mentale formaties die zich momenteel niet in onze geest manifesteren, maar dat wel bij andere gelegenheid zullen doen.


Wanneer we mediteren, oefenen we diep kijken om licht en helderheid te brengen in onze manier van kijken. Wanneer de illusie van het zelf wordt doorzien, wordt onze waan verwijderd. Dit noemen we transformatie


In de boeddhistische traditie is transformatie mogelijk met diep begrip. Op het moment dat de illusie van het zelf, manas, verschijnt, valt het ongrijpbare idee van "ik ben", uiteen en genieten we, in dit moment, vrijheid en geluk.

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}
>