Blog Boeddisme zonder sidebar

Auteur Hans van Zanten

3 februari 2021

Een aanslag op je veerkracht.  

Wakker worden uit een droom is dikwijls ontnuchterend. Vooral als die droom een ego gedreven ideaal is.

Een vertelling van Plato tot Trump.

Vanochtend werd ik somber wakker. Zo'n zompig gevoel van passiviteit waarmee je de dag niet wilt beginnen. Het was iets uit een droom dat naijlde. Een droom waarin alles tegen zat en niets tot een goed einde kwam. Ik ben mediteerder genoeg om het te laten zoals het is. Niet het te laten voor wat het is, dan zou ik onverschillig staan tegenover mijn innerlijk leven. Ik laat het dus zoals het is, niets aan veranderen, niet minder maken maar ook niet meer en vooral niet analyseren.

In de loop van de ochtend verdween de somberheid en daarmee ook de passiviteit en het vermoeide gevoel. Plotseling drong tot me door dat heel veel mensen dit nu waarschijnlijk doormaken. Een jaar lang Covid-19 doet een aanslag op je veerkracht. Mijn zoon zou al een jaar in de VS hebben gezeten en moet de plannen met zijn gezin omgooien. Zijn werk aan de universiteit in Kopenhagen stopt in maart. Wat dan?

Mijn eigen plannen  om meditatievideo's te maken staan onder druk. Drie dagen in de week doen wij het schoolwerk met de kleinkinderen. Daarna zijn we op. De kinderen varen er wel bij nu ze eenmaal aan het nieuwe ritme gewend zijn. Maar als binnenkort de scholen weer open gaan moeten ze aan weer een nieuw ritme wennen. En mijn dochter vindt het een te groot risico dat we dan oppassen. Kinderen dragen de Britse Covid ook snel over.

Onze maatschappij staat op scherp

Wij zijn niet de enigen die voortdurend onze plannen moeten bijstellen. Van week tot week is het weer anders. Flexibiliteit vraagt veerkracht, begrip en geduld. Wij zijn door de meditaties en onze boeddhistische levensweg daarin getraind. Als het voor ons al zwaarder wordt, hoe is het dan voor veel anderen? Ik vind het niet vreemd dat mensen uit de band springen, dat er gereld wordt. Ik praat het niet goed maar begrijpen doe ik het wel. Misschien is er meer aan de hand en zet Covid-19 de maatschappij alleen op scherp. Waar denk ik dan aan?

In de coronaprotesten die ik op televisie voorbij zie komen lees ik borden waarop staat: ''Weg met de dictatuur'' of ''Nederland totalitaire staat''. Ik moet dan aan Hannah Arendt denken die na de tweede wereldoorlog haar befaamde boek schreef '' The Origins of Totalitarianism'' (1951).

Daarin analyseert zij de historische achtergronden van de totalitaire staat. Hierin komen vrijheid van het individu, concentratiekampen en de verdwijning van het verschil tussen feit en fictie aan bod.

Wat is feit en wat is fictie?

Mattias Desmet, professor klinische psychologie aan de Gentse universiteit, haalt haar aan in een nogal controversieel interview (De wereld morgen.be 18 januari). Hij ziet elementen die Hannah Arendt in haar studie beschrijft over de opkomst van Nazi-Duitsland verschijnen in de coronamaatregelen waar wij nu mee te maken hebben. Hoe zit dat?

Een dictatuur is geen totalitaire staat. In een dictatuur worden burgers die protesteren tot zwijgen of om gebracht. Wie niet voor mij is, is tegen mij. Denk aan de massale dumping in zee van tegenstanders door de militaire dictatuur van Jorge Videla in Argentinie (1976 - 1983).

In een totalitaire staat, zoals de voormalige DDR, controleren burgers de burgers. Niemand weet waar de ander mee bezig is, voor staat of tegen is. Niemand weet wat waarheid is of leugen, feit of fictie. Zij bestaat bij de gratie van een ideologisch verhaal dat dient om onvrede en woede in grote groepen van de bevolking te mobiliseren en ongelovigen te isoleren en monddood te maken. Denk aan Navalny in Rusland.

Hoe komen we aan al die crisissen?

Desmet meent totalitaire tendenzen bij ons te zien in rechtvaardiging van de coronamaatregelen met gemanipuleerd onderzoek, het onderdrukken van protesten, het overdrijven van de ernst. Het ideologische verhaal is de zorg voor ouderen en het vollopen van de IC's.

Ik vind zijn verhaal absoluut ver gezocht. Maar ik ben er toch aan blijven haken en daardoor nog wat ruimer gaan kijken. De Covid-19 pandemie gebeurt niet in het luchtledige. We zitten al decennia in een aantal in ernst toenemende crisissen: klimaat, milieu, grondstoffen, arm en rijk, voedsel, bio-diversiteit, energie. En nu dus het uitzicht op venijnige virussen. Neem ze eens allemaal tegelijkertijd voor ogen. Vraag je dan af wat de bron zou kunnen zijn. Misschien zijn er wel meerdere.


Goed, laten we eens in snel door de geschiedenis reizen..

  • Ik begin met Neo-platinisme, de grondslag van ons westerse denken. Wat heeft dat te maken met al die crisissen?
  • Welke idealen heeft die grote revolutie van De Verlichting in de 17de eeuw ons bezorgd naast de in Amerika zo populaire, maar giftige filosofie van Ayn Rand? Wat hebben de Nazi's daarmee van doen?
  • Vervolgens, we schuiven voorbij de industriële revolutie naar de 60er jaren met Sartre, Foucault en Derrida, filosofen van het egalitaire nihilisme en de grote klap die religies en hiërarchisch denken kregen.
  • In 1972 komt er een grote waarschuwing van de Club van Rome: Grenzen aan de Groei.
  • In 1988 wordt Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) opgericht. Elke zes jaar gaat sindsdien hun alarmbel harder af.
  • Het wordt 2000, het nieuwe millennium. Internet all over the world, globalisering, geopolitiek en vluchtelingen, veel vluchtelingen.
  • In 2008 ontploft het financiële systeem. De rommel wordt opgeruimd en we gaan vrolijk verder, Occupy of niet.
  • 2016. Vier jaar Trump. En met hem zijn er veel andere oligarchische autocraten aan de macht die geen dictators zijn want zogenaamd democratisch gekozen. Wie kiest zijn eigen beul?
  • 2020. Een onverwachte pandemie zet de wereld op scherp. Wat nu?

Soms duizelt het mij als ik zo door de geschiedenis wandel. Wanneer dat gebeurt, neem ik afstand. Ik probeer met een 'lege geest' te schouwen en te denken zonder gedachte. (Gedachten zonder denken / Epstein / uitg Asoka).

Hebben wij een geluksideaal?

Mensen willen gelukkig zijn. Maar in het streven naar geluk veroorzaken we steeds het tegenovergestelde. Hoe vullen we dat gelukkig zijn dan in? Daar moet iets mis mee zijn dat het steeds verkeerd uitpakt. En stom genoeg, als het verkeerd uitpakt proberen we het opnieuw en vallen we weer in dezelfde valkuil. Blijkbaar zijn we niet gauw tevreden. Zouden we er een ideaalbeeld van geluk op na houden? Zijn wij, mensen, fundamentele idealisten die de werkelijkheid niet kunnen verdragen?

In boeddhisme is het ideaalbeeld de Verlichting; verlossing van lijden aan pijn, oud worden, ziek worden; verlossing van de menselijke conditie. Die verlichting krijg je niet van buitenaf. Het helpt niet om God te hulp te roepen of Boeddha. Die zeggen: ''Problemen die je zelf maakt, ruim die ook zelf maar op".

Ik herinner me het refrein van een liedje:

'' Jezus redt, Jezus redt, alle mensen opgelet, Jezus redt, Jezus redt, Enkel door gebed.''

Nee, Jezus redt niet. Je zult zelf het vuile werk moeten opknappen. Het is precies dat vuile werk dat frustreert, dat pijn doet, dat verblindt. Het vuile werk is een verkeerd ideaalbeeld dat we erop na houden. Wat is er dan verkeerd aan?

Zit falen ingebakken in idealen?

Ik vertrok naar Frankrijk met een ideaalbeeld, een eigen, internationaal spiritueel centrum en genieten van het Franse leven in de Dordogne. Een jaar later spatte die droom uiteen. Ik heb drie maanden verdwaasd en verdoofd rondgelopen. Dat is frustratie, woede, pijn, verdriet en vooral afscheid nemen van een illusie.

Sinds Plato en vooral ook het Neo-platinisme van Plotinus maken we in het W?esten onderscheid tussen lichaam en geest,  ideeënwereld en materiële wereld, energie en vorm, elite en arbeiders, hemel en aarde, mens en God. De ideeënwereld bevat wat mogelijk vorm kan worden, tastbaar, aanwijsbaar. Mijn Frankrijkideaal was een idee. Blijkbaar bevatte het al de mogelijkheid tot frustratie, woede, pijn en verdriet. Ik had duidelijk iets over het hoofd gezien. Dat kwam er een jaar later uit.

Als ik terugkijk ging het niet om het geld, niet om levensvatbaarheid, ook niet om verkeerde programmering. Dat waren allemaal bijzaken. Hoofdzaak was dat ik bezeten was door het idee, gevangen in een droom. Ik vluchtte in het romantische beeld van een vakantie-achtig leventje waar harde en nuchtere  werkelijkheid meer op z'n plaats zou zijn geweest. Ik bedroog mezelf.

Zijn idealen gevaarlijk?

Samsara en nirwana, zegt Boeddha. Er is lijden en er is geluk. Samsara is jezelf bedriegen. Nirwana is leven in de werkelijkheid van hier en nu. Verwijder de oorzaken van lijden en het lijden lost zich op. Zoek de oorzaken van geluk en je zult gelukkig zijn. Die oorzaak van ons ongemak, van onze pijn, van onze angst voor de dood en doodsoorzaken, die zou weleens heel goed kunnen liggen in onze ontevredenheid. Een ontevredenheid die ons opjaagt om een ideaal te bereiken. Maar al te dikwijls blijkt dat ideaal een illusie, een beeld dat we zelf aanbidden, zelf in het leven geroepen hebben.

Betekent dat nu dat we beter maar niet dromen, géén idealen mogen koesteren? Dat lijkt me van niet. Maar we moeten wel waakzaam zijn over de herkomst, de grond en de bedoeling. Elk ideaal kan in de ideeënwereld losgezongen raken van de werkelijkheid. Het ideaal van Hitler was een Duizendjarig Rijk voor het Arische ras. Het ideaal van Ayn Rand is een egoliberale maatschappij waarin geen altruïsme bestaat. Het ideaal van de DDR was een totalitair socialisme. Het ideaal van Trump een totalitair kapitalisme.

Plato heeft ons bijna tweeduizend jaar geleden opgezadeld met een dualistisch wereldbeeld dat dominant is geworden. We zijn gewend geraakt aan de tweevoudigheid. Kies je partij dan krijg je er vanzelf een tegenpartij bij. Wie voor de hemel kiest gaat naar de kerk. Wie voor de aarde kiest gaat aan het werk. Die tweevoudigheid is zelf een idee. De vraag is of dat dualisme van Plato wel zo'n goed idee is. Zitten we er voor eeuwig aan vast of kan het ook anders?

Een andere keer verder.

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}

Deze artikelen vind je misschien ook leuk

De noodklok luidt, maar waarvoor?Ik ben zover dat ik de draad met meditaties weer kan oppakken. Dat voelt goed. Nu . . . . . . .

verder lezen

Beweging, die zich herhaalt. Mijn favoriete plekje is de stoel voor het raam. Het balkon is bedekt met zo’n dertig centimeter . . . . . . .

verder lezen

Snel bericht van mijn nieuwe verhalen? Dat kan!

ZenZin
>